MUSİKİ KLAVUZU

Neveser Kökdeş (1904-1974)

Çok Sesli Türk Müziğinin Öncüsü

1904 yılında bazı kaynaklara göre Üsküdar' da, bazılarına göre de babasının sürgünde olduğu bugün Yunanistan sınırları içinde olan Drama' da dünyaya gelmiştir. Babası Başmabeyinci Hurşit Bey'dir. Bir baba ve üç anneden 8 kardeşler. Kardeşlerinden biri de ünlü operet bestecisi Muhlis Sabahattin Ezgi'dir.                                  

Neveser Kökdeş, müzik zevkini, çeşitli klasik ve halk sazlarını çalabilen, amatör bir müzisyen olan babasından almıştır. Notre Dame de Sion'da piyano çalmasını da öğrenmiş, okuldaki bir yarışmada birincilik kazanmış. Besteciliğe henüz 12 yaşında polkalar besteleyerek adım atmıştır.

İstanbul Radyosu'nda bir süre tambur sanatçısı olarak da çalışmış, ama radyoda aradığı ortamı bir türlü bulamamış Ağabeyi Sabahattin Bey'in operet temsillerinde piyano çalmış ve ona ait operet şarkılarını taş plaklara okudu.                                       

Piyano, tambur ve gitar çalması, güftekârlığı yanında, hem kendine özgü bir tarz yaratmış olması ve hem de çok sayıda eser vermiş olması nedeniyle Neveser Kökdeş 'in ne kadar önemli bir üstat olduğunun kanıtıdır.                                                                                                                                                  

Varlıklı bir ailenin kızı ve döneminin şık hanımlarından biri olan Neveser Hanım, 16 yaşında topçu subayı Mehmet Ali Üsküdarlı ile evlenmiştir. Ancak, bu evlilik çok kısa sürmüş, henüz ikinci yılında eşinin Çanakkale Savaşı'nda şehit düşmesi neticesinde bir yaşındaki oğlu Adnan ile baş başa hayatını devam ettirmiştir.

Eşinin şehit olması ile ekonomik sıkıntılara girmiş, bu sıkıntı yüzünden içine kapanmış ve sinir hastası olmuş,  35 yaşlarında geçirdiği yüz felci nedeniyle yüzünün sağ tarafını kullanamaz olması da onu büsbütün üzmüştür.

Hayatının son yıllarını Moda' da Ahmet Sapmaz'ın himayelerinde yalnız başına geçirmiş, 1962 yılının 7 Temmuz günü Kadıköy'deki evinde geçirdiği kalp krizi sonucu vefat etmiştir. Cenazesi ertesi gün İstanbul Üsküdar'daki Karacaahmet Mezarlığı’ndaki aile mezarlığında toprağa verilmiştir.                                                                                                            

Çok Sesli Müziğin İlk Uygulayıcısı:

Aldığı eğitimin sayesinde batı tarzında eserler bestelemesi zamanında tenkit edilmesine:

''Fes-mes devri geçti, niçin Musikimizde inkılâbı hazmetmiyoruz. Dede'ler ve Rahmi Bey'lerin bile zaman zaman   Türk Musikisinde inkılâp yapmak üzere harekete geçtikleri görülmüş, fakat fes'in altındaki zihniyet karşısında daha fazla cesaret edememişlerdir. Yani herkes bilir ki Dede'nin valsleri vardır” cevabını vermiştir.                                                                   

Neveser Kökdeş'in bazı kaynaklara göre 500'den, bazılarına göre ise 1000' den fazla eser bestelediği ileri sürülmekle beraber, elimizde bunların 100 kadarının notası vardır. Eserleri, tango, vals, operet ve şarkı formlarındadır.

Şarkılarının çoğu semai (vals) usulündedir ve çoğu eserinin güftesini de kendisi yazmıştır. Bestelerini uzun süre saklamış ve ancak ağabeyi Muhlis Sabahattin' in ölümünden sonra ortaya çıkarmıştır.

Gülüyorsun güzelim:

Neveser Kökdeş in radyoda çalınan ilk eseri hazin bir rastlantı olarak ilk kez 13 Şubat 1947 de ağabeyi Muhlis Sabahattin Ezgi’nin cenazesinin kaldırıldığı gün yayınlanır. Neveser Kökdeş bu olayı şöyle anlatır:

“Ağabeyim Muhlis Sebahattin beyin öldüğü gündü. Dünyam başıma bir kere daha çökmüş, perişan, bitkin mezarlıktan dönüyordum. Yol üzerindeki kahvelerden gelen bir şarkı sesi ile irkildim. Durdum, dinledim. Şu şarkı çalıyordu radyoda;

Gülüyorsun güzelim , gül , güle gülmek yaraşır ,

Bakamam gözlerine bakmaya , gözler kamaşır..

Bu benim aylar önce radyoya gönderdiğim ve artık çalınıp söylenmesinden zerrece ümidim kalmayan bir şarkıydı. O an! İşte, sevincim ve kederim birbirine karıştı ve ben o gün bu gün, birbirine sarmaş dolaş olmuş üzüntümü sevincimi, birbirinden asla ve asla ayıramadım gitti” diye ifade eder.

Ölümünden sonra da eserlerinin yakılmasını vasiyet etmiş ve bu nedenle de pek çok bestesi yakılmış ve böylece de kaybolup gitmiştir.  (Yılmaz Öztuna, Müzik Ansiklopedik Sözlük C:1 S: 461, Dr.Ahmet Rasim Küçükusta, www.gunes.com, http://www.musikiklavuzu.net/?/blog/makaleler/neveser-kokdes)

Eserleri:

Musiki hayatı daha 12 yaşında Kadıköy'deki Notre Dame de Sion'da okurken bir polka bestelemekle başlayan Neveser Kökdeş'in Musiki aşkı bir süre "alafranga" olarak sürmüş: Prelüdler, valsler, tangolar, fanteziler, marşlar, Çigan havaları ve operet müzikleri yapmış.

Sevmek seni bir suç ise affet günahımı ey sevgili

Diz çöküp yalvarayım bırak dizinde ağlayayım

Zalimsin, cazipsin, çok haşinsin sevgilim son eşimsin

 Rast makamında Vals türünde Semai olarak bestelemiştir. Aynı alandaki çalışmalarına Segâh makamında eserle devam etmiştir.

Kuş olup uçsam sevgilimin diyârına

Saçından bir tel alsam, ah koysam canıma

Söylesem sevgimi kalbimi açsam ona

Aşkımın çiçeğini taksam başına

Sözleri ah sitemkâr, kıskanır beni yakar

Nazlanır, yalvarır, ah bu güzel yâr, ah...

Söylesem sevgimi kalbimi açsam ona

Aşkımın çiçeğini taksam başına

Hicazkâr makamında bestelediği Düyek şarkısı batı etkisinde kaldığının en güzel örneklerden biridir:

Gül dalında öten bülbülün olsam

Ötsem yanık yanık gönlüne dolsam

Aşkını dilesem,kalbimi sunsam

Ne olur uğruna sararıp solsam

Baharım, çiçeğim, güzelim, sevgilim

Sar beni kollarında, canım diyeyim

Bir kuş olsam da pencerene konsam

Aşkın şarkısını sana okusam

Göğsünde yatsam da biraz uyusam

Elemi unutsam, neş'emi bulsam

Baharım, çiçeğim, güzelim, sevgilim

Sar beni kollarında, canım diyeyim

Hazırlayan: Suat Yener

TRT Kayıtlarındaki Neveser Kökdeş şarkıları